Onderwijsprofessionals worden in hun dagelijkse praktijk regelmatig geconfronteerd met onverwachte en vaak uitdagende situaties: verstoringen in groepsdynamiek, onverwachte vragen van studenten, technische problemen of spanningen die ontstaan in de interactie tussen studenten. In een onderwijscontext die steeds sneller verandert onder invloed van digitalisering, AI en maatschappelijke ontwikkelingen, vraagt dit om meer dan routineus handelen. Het vraagt om ‘adaptive performance’: het vermogen om flexibel, doordacht en situationeel passend te handelen.
Onderwijs in een context van voortdurende verandering
In het recent verschenen artikel ‘Dealing with the unexpected: Perceptions of novice and experienced teachers on adaptive performance in teaching’ staat dit adaptieve vermogen centraal. Het artikel is onderdeel van het promotieonderzoek van Lisette van Bruggen, werkzaam bij UMC Utrecht. Het biedt inzicht in hoe beginnende en ervaren docenten in het hoger onderwijs omgaan met onverwachte en complexe situaties, en hoe dit vermogen zich ontwikkelt in de loop van hun professionele loopbaan. Lector Leren met ict Heleen Pennings was betrokken als copromotor en droeg inhoudelijk bij aan de opzet van het onderzoek en de ontwikkeling van het analysekader.
Hoe docenten adaptief vermogen ervaren
Voor het onderzoek zijn semigestructureerde interviews afgenomen met zowel beginnende als ervaren docenten van onder andere het UMC Utrecht, de Universiteit Utrecht en Wageningen University & Research. Deelnemers werd gevraagd wat zij verstaan onder adaptief handelen in hun onderwijspraktijk, welke situaties zij als uitdagend ervaren en hoe zij hun eigen ontwikkeling daarin zien.
Uit de analyses blijkt dat docenten adaptief handelen zien als een structureel onderdeel van hun werk. Beginnende docenten beschrijven vooral concrete en direct voelbare uitdagingen, zoals klassenmanagement, onzekerheid over vakinhoudelijke kennis en het omgaan met onverwachte vragen. Ervaren docenten benoemen vaker complexere situaties, bijvoorbeeld spanningen binnen studentgroepen, interacties met individuele studenten of bredere organisatorische en curriculumgerelateerde veranderingen.
Een opvallend verschil is dat ervaren docenten adaptief handelen vaak niet meer als expliciet ‘bijsturen’ ervaren, maar als een geïntegreerd onderdeel van hun professionele handelen. Hun adaptiviteit is in veel gevallen impliciet en gebaseerd op een breed palet aan ervaringen.
Ontwikkeling van adaptief handelen
Adaptief vermogen ontwikkelt zich vooral door ervaring in combinatie met reflectie, zo laat het onderzoek zien. Docenten leren omgaan met onverwachte situaties door deze daadwerkelijk te ervaren, erop terug te kijken en hierover met collega’s in gesprek te gaan. Variatie in onderwijscontexten, het observeren van collega’s en het bespreken van complexe praktijksituaties blijken belangrijke bronnen voor professionele groei.
Beginnende docenten geven vaker aan behoefte te hebben aan gestructureerde feedback en begeleiding, terwijl ervaren docenten het belang benadrukken van informele professionele dialoog en gedeelde reflectie. Deze verschillen onderstrepen het belang van meer gepersonaliseerde professionaliseringsvormen die aansluiten bij verschillende ontwikkelfasen van docenten.
Betekenis voor onderwijsontwikkeling en professionalisering
De bevindingen uit dit onderzoek onderstrepen dat adaptief vermogen geen vaste eigenschap is, maar een cruciaal en ontwikkelbaar onderdeel van professioneel docentschap. In een onderwijspraktijk die steeds complexer en minder voorspelbaar wordt, is het vermogen om adequaat te reageren op onverwachte situaties van directe invloed op de kwaliteit van onderwijs en begeleiding. Het onderzoek laat zien dat adaptief handelen expliciete aandacht vraagt binnen onderwijsontwikkeling en professionalisering, onder meer door ruimte te bieden voor reflectie, professionele dialoog en het werken met authentieke, complexe praktijksituaties. Bijvoorbeeld door docenten de mogelijkheid te bieden te experimenteren met verschillend situaties, bijvoorbeeld met VR-simulaties.
Voor onderwijsinstellingen en beleidsmakers maakt dit onderzoek zichtbaar dat professionalisering die uitsluitend focust op kennis en vaardigheden onvoldoende is. Het versterken van wendbaarheid, reflectief vermogen en het omgaan met onzekerheid is essentieel om docenten duurzaam toe te rusten voor hun rol in een voortdurend veranderende onderwijscontext.
Meer over het promotieonderzoek
Het artikel ‘Dealing with the unexpected: Perceptions of novice and experienced teachers on adaptive performance in teaching’ maakt deel uit van het promotietraject van Lisette van Bruggen, waarin adaptieve expertise en professioneel handelen van docenten in het hoger onderwijs centraal staan. Het onderzoek richt zich op hoe docenten omgaan met onverwachte en complexe onderwijssituaties en hoe dit adaptieve vermogen zich ontwikkelt in verschillende fasen van hun loopbaan. Naast Marieke van der Schaaf (promotor) en Heleen Pennings (copromotor) waren Despoina Georgiou en Nico den Breejen betrokken bij de uitvoering van het onderzoek.
