Hoe kunnen leerlingen in de onderbouw van het voortgezet onderwijs vaker, met minder drempel en in betekenisvolle contexten spreken in een moderne vreemde taal? Die vraag vormt de kern van het promotieonderzoek van Annemieke de Jong-Haarlem, lerarenopleider moderne vreemde talen aan de HAN. Haar onderzoek is nauw verbonden met het co-creatieproject van NOLAI Spreekmotivatie verhogen met AI, waarin onderwijs, onderzoek en technologie samenkomen in de ontwikkeling van een AI-gebaseerde gesproken chatbot voor het oefenen van gespreksvaardigheid.
In het co-creatieproject van NOLAI werken de Gooise Scholen Federatie (met onder meer het A. Roland Holst College en het Goois Lyceum), NEXT Phase AI, onderzoekers van de HAN en de Universiteit van Amsterdam samen aan een prototype dat daadwerkelijk in de onderwijspraktijk wordt getest.
Een promotietraject geworteld in de onderwijspraktijk
Annemieke werkt als lerarenopleider moderne vreemde talen aan de HAN en geeft voornamelijk vakdidactiek. Al langere tijd houdt zij zich bezig met de vraag hoe digitale technologie zo kan worden ingezet dat deze daadwerkelijk iets toevoegt aan het leren van leerlingen. Vanuit die nieuwsgierigheid ontstond de wens om zich gedurende meerdere jaren te verdiepen in een onderwerp dat aansluit bij haar expertise en bij een herkenbaar vraagstuk uit de onderwijspraktijk. Gespreksvaardigheid in moderne vreemde talen en het onderwijzen daarvan bleek een urgent thema dat leefde binnen de praktijk van het vreemdetalenonderwijs.
Chatbot als didactische gesprekspartner
Het aanleren van gespreksvaardigheid is voor veel docenten complex. In een volle klas is het lastig om alle leerlingen voldoende spreektijd te geven en om gerichte feedback te bieden. Leerlingen vinden spreken bovendien vaak spannend en de oefenmogelijkheden zijn beperkt. Hoewel er al chatbots en taalapps zijn ontwikkeld die oefenmogelijkheden bieden, zijn deze onvoldoende didactisch onderlegd, aldus Annemieke. “Wat ik mis in bestaande chatbots waren didactische componenten en mogelijkheden om als docent te sturen op inhoud en feedback,” vertelt Annemieke. Ook zijn de mogelijkheden beperkt om gesprekken inhoudelijk te begrenzen en om doelbewust woordenschat of gesprekstaken te laten terugkomen.
De opkomst van AI biedt volgens Annemieke nieuwe kansen. AI maakt het mogelijk om gesprekken te begrenzen, woordenschat doelgericht aan te bieden en feedback flexibel in te zetten, zowel tijdens als na het gesprek. Daarmee ontstaat ruimte voor een gesprekspartner die niet alleen reageert, maar ook bijdraagt aan het leerproces.
Minder spreekangst, meer oefentijd en motivatie
De doelgroep van het onderzoek bestaat uit leerlingen in de onderbouw van het voortgezet onderwijs (beginnende taalleerders) en hun docenten. Beginnende taalleerders ervaren vaak spanning en onzekerheid bij het spreken in een vreemde taal. Dat kan hun bereidheid om te oefenen beperken. Uit eerder onderzoek en uit de ontwerpfase van het onderzoek blijkt dat oefenen met een chatbot die drempel kan verlagen.
Annemieke: “Leerlingen geven aan dat spreken met een chatbot veiliger voelt, waardoor de angst om fouten te maken afneemt en zij eerder bereid zijn om te spreken.” Die verhoogde bereidheid tot communiceren vormt een belangrijke voorwaarde voor verdere ontwikkeling van gespreksvaardigheid.
Daarnaast kan het inzetten van een chatbot leiden tot meer oefentijd. Een chatbot is immers altijd beschikbaar. Door te werken met taakgerichte scenario’s – zoals samen een activiteit plannen of tot een keuze komen – verschuift de focus van ‘correct spreken’ naar ‘het gesprek gaande houden en een taak afronden’.
Van ontwerpprincipes naar lessen in de klas
Het onderzoek is ontwerpgericht van aard. In de eerste fase bracht Annemieke via literatuuronderzoek in kaart welke kenmerken een taakgerichte AI-chatbot zou moeten hebben om gespreksvaardigheid en spreekdurf te ondersteunen. Deze ontwerpprincipes zijn vervolgens besproken en getoetst in focusinterviews met docenten en leerlingen.
Parallel hieraan wordt gewerkt aan de didactische inbedding. In een professionele leergemeenschap ontwerpen docenten samen lessen waarin de chatbot een duidelijke plek krijgt. Annemieke benadrukt het belang daarvan: “Het gaat niet alleen om de technologie, maar vooral om de vraag hoe je die technologie didactisch verantwoord inzet in de lessen.” Daarbij wordt onder meer gekeken naar waar en hoe leerlingen oefenen, hoe vaak zij met de chatbot werken en hoe dit aansluit bij het bestaande curriculum.
Zicht krijgen op spreken, motivatie en ontwikkeling
Een belangrijk onderdeel van het promotietraject is het vaststellen van effecten. Wat betekent het wanneer gespreksvaardigheid daadwerkelijk verbetert? Annemieke onderzoekt verschillende indicatoren, zoals spreektijd, pauzes, herstarts en het gebruik van aangeboden woordenschat. Gesprekken worden opgenomen en geanalyseerd via transcripties.
Daarnaast richt het onderzoek zich op willingness to communicate: de bereidheid van leerlingen om daadwerkelijk het gesprek aan te gaan in de vreemde taal. Zoals Annemieke het verwoordt: “We kijken niet alleen naar wat leerlingen zeggen, maar ook naar hun bereidheid om überhaupt het gesprek aan te gaan.” Die combinatie van kwantitatieve en kwalitatieve gegevens moet inzicht geven in leerprocessen over een langere periode.
Samen werken aan betekenisvolle inzet van AI
Het promotietraject wordt begeleid door een multidisciplinair team waarin expertise op het gebied van taalverwerving, lerarenopleidingen en onderwijsinnovatie samenkomt. Annemiekes promotor is Sible Andringa (UvA). Daarnaast zijn Marijke Kral vanuit iXperium en Marrit van de Guchte (UvA) betrokken als co-promotoren. Elvira Folmer (senior onderzoeker bij het onderzoeksteam Kwaliteit van Leraren) vervult de rol van dagelijks begeleider.
Het team komt regelmatig (online) bijeen om de voortgang van het onderzoek te bespreken en vanuit verschillende perspectieven te reflecteren op keuzes in opzet, analyse en duiding.
Annemieke waardeert die samenwerking: “Het is een heel team met allemaal eigen expertise. Dat is echt heel prettig. Als we bij elkaar zitten en het over het onderwerp hebben, kan ieder vanuit zijn eigen expertise meedenken.”
Onderzoek en co-creatie in wisselwerking
Het promotietraject van Annemieke is nauw verbonden met het co-creatieproject van NOLAI ‘Spreekmotivatie verhogen met AI’. Het promotieonderzoek richt zich op didactische ontwerpprincipes en effecten op leren; het NOLAI-project concentreert zich op de ontwikkeling en doorontwikkeling van de chatbot in co-creatie met scholen en ontwikkelaars.
Volgens Annemieke zit de kracht juist in de wisselwerking: “De projecten zijn nauw met elkaar vervlochten en versterken elkaar heel erg.” Ontwerpcriteria uit het promotieonderzoek sturen de technische ontwikkeling, terwijl ervaringen uit de praktijk nieuwe input oplevert voor het aanscherpen van het prototype.
Oefenen met een open blik
Met haar promotietraject onderzoekt Annemieke niet alleen wat AI technologisch kan betekenen voor het talenonderwijs, maar vooral hoe deze technologie didactisch verantwoord kan bijdragen aan leren dat ertoe doet. Door gespreksvaardigheid centraal te stellen, richt het onderzoek zich op een vaardigheid die essentieel is voor communicatie, begrip en participatie in een meertalige samenleving. Annemieke verbindt dat expliciet aan een bredere onderwijsopgave: “Het is belangrijk dat leerlingen talen leren spreken om een wijdere blik op de wereld te hebben. Als zij meer durven spreken, gaat de wereld net een stukje verder voor ze open.” Daarmee onderstreept dit onderzoek hoe een doordachte inzet van AI kan bijdragen aan taalontwikkeling, wereldburgerschap en toekomstgericht onderwijs.
Tegelijkertijd heeft het onderzoek een sterke praktijkgerichte focus. Het gaat niet om technologie als doel op zich, maar om het creëren van meer en betere oefenkansen voor leerlingen. Annemieke verwoordt dat treffend: “Je hebt niet allemaal een Fransman in je schuurtje staan om mee te praten elke dag.” Juist daarom is het zoeken naar toegankelijke, zorgvuldig ontworpen manieren om leerlingen vaker en met meer vertrouwen te laten oefenen zo relevant. In de komende jaren worden meerdere testrondes uitgevoerd waarin lessen en de chatbot iteratief worden doorontwikkeld. Zo wordt stap voor stap onderzocht wat werkt, voor wie en onder welke voorwaarden — en hoe de chatbot daadwerkelijk kan bijdragen aan beter leren en beter lesgeven, samen met de onderwijspraktijk.
Meer over NOLAI
Het Nationaal Onderwijslab AI (NOLAI) is een landelijk living lab waarin scholen, onderzoekers en bedrijven samenwerken aan de ontwikkeling en inzet van AI in het primair en voortgezet onderwijs. Vanuit iXperium draagt de HAN bij aan NOLAI door onderzoek en onderwijspraktijk met elkaar te verbinden en te werken aan didactisch verantwoorde toepassingen van AI. In co-creatieprojecten, zoals ‘Spreekmotivatie verhogen met AI’, wordt intelligente technologie ontwikkeld en getest in de klas, met oog voor kwaliteit, gelijkheid en menselijke autonomie.
